Świat to nasz wspólny pokój. Profesor Maria Mendel w „Głosach Humanistyki”
Profesor Maria Mendel: „Ta cała moja pedagogika miejsca okazuje się dzisiaj, w sytuacji postępującej katastrofy klimatycznej, czymś bardzo przydatnym w refleksji nad zmieniającym się niekorzystnie światem. Nie ma mnie bez świata. Zmieniając się w relacjach z nim, staję się sobą. Jestem w tym podmiotowa, kiedy czuję, że jestem sprawcza”.
Gościnią odcinka jest ekspertka od pedagogiki miejsca z Uniwersytetu Gdańskiego. Wspólnie zastanawiamy się, jak otoczenie kształtuje człowieka oraz jak żyć z troską o innych ludzi i planetę, traktując świat jak pokój, który dzielimy z innymi.
Podróż z przygodami
Nie była to nasza pierwsza daleka podróż, więc wyjazd do Gdańska traktowaliśmy raczej jako kolejny punkt na mapie projektu, a nie wielką wyprawę. Czekało nas ponad pięć godzin w pociągu. Nasze plany zostały jednak niespodziewanie pokrzyżowane – po niespełna godzinie jazdy skład zatrzymał się, a chwilę później ogłoszono ewakuację. Przez moment nie mieliśmy pewności, czy w ogóle dotrzemy tego dnia na miejsce. Harmonogram prof. Marii Mendel był wyjątkowo napięty, a zaraz po naszym wywiadzie miała zaplanowane kolejne spotkanie. Na szczęście dzięki jej życzliwości i elastyczności udało się wszystko przesunąć i dopasować do nowej sytuacji.
Kiedy w końcu dotarliśmy do Gdańska, powitało nas słońce i czyste, błękitne niebo. Pojechaliśmy taksówką prosto na Uniwersytet Gdański – nowoczesny, przeszklony kompleks otoczony zielonymi wzgórzami. Naszym celem był Wydział Nauk Społecznych, gdzie właśnie trwał Kongres Młodej Nauki – z tej okazji budynek udekorowano plakatami, a korytarze tętniły życiem, wypełnione uczestniczkami i uczestnikami wydarzenia.
Profesor Mendel wyszła nam naprzeciw z ciepłym uśmiechem i zaprowadziła nas do swojego gabinetu na jednym z wyższych pięter. Jasne wnętrze z wielkimi oknami i widokiem na słoneczne wzgórza robiło ogromne wrażenie. Na półkach piętrzyły się książki, a ściany zdobiły plakaty i grafiki współtworzone przez studentów. Pani profesor z wyraźną dumą opowiadała o mijanych przez nas projektach, a kiedy zaczęliśmy rozstawiać sprzęt, zaproponowała nam herbatę z ziaren gryki – aromatyczną, nietypową i, jak się wkrótce okazało, przepyszną.
Rozmowa szybko nabrała rytmu, choć cały czas mieliśmy w pamięci, że za chwilę do gabinetu przyjdzie umówiona doktorantka. Jednak kiedy dotarła, ku naszemu zaskoczeniu postanowiła włączyć się do rozmowy przed mikrofonem.
Czy profesor Maria Mendel jest superbohaterką, której szukamy?
Twórczyni koncepcji pedagogiki miejsca
Maria Mendel jest profesorką nauk humanistycznych związaną z Uniwersytetem Gdańskim. To pedagożka, która zajmuje się pedagogiką społeczną (publiczną) i rozwija „uprzestrzennioną” myśl edukacyjną – pedagogikę miejsca. Bada znaczenie partnerstwa edukacyjnego i współpracy środowiskowej. Interesują ją m.in. animacja i edukacja społeczna, zaangażowanie obywatelskie, polityka publiczna w pedagogice, środowiska marginalizowane oraz praca socjalna.
Analizuje relacje rodzina – szkoła – gmina, zastanawiając się nad tożsamością rodzicielską oraz rolą i miejscem rodziców w przestrzeni szkoły. Jej kategorie „parental identity” i „parents’ spots in schools” funkcjonują w światowym obiegu. Jest jedną z pierwszych badaczek edukacyjnych angażujących przestrzeń, autorką koncepcji pedagogiki miejsca. Z tej perspektywy od lat bada podmiotowe sprawstwo, zjawisko pamięci zbiorowej i koncepcję miasta pedagogicznego.
Trudno jest wyobrazić sobie myśl pedagogiczną wolną od jej praktycznych odsłon. Mają one miejsce w działaniu, niezmiennie gdzieś się dokonującym. Pedagogika zatem zawsze jest jakąś wersją pedagogiki miejsca.
Profesor Mendel ma za sobą liczne projekty badawcze, m.in. nagradzany „Wspólny Pokój Gdańsk. Ku miejskim modi co-vivendi”.
Zajmuje się również dydaktyką akademicką, kształceniem studentek i studentów (w tym zagranicznych, w ramach cieszącego się ogromnym powodzeniem kursu „Solidarity”) oraz doktorantek i doktorantów – na Uniwersytecie Gdańskim oraz gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych.
Kariera bohaterki odcinka
Profesor Mendel swoją edukację i karierę badawczą związała z Trójmiastem – od liceum plastycznego w Gdyni-Orłowie po habilitację z nauk społecznych, a potem profesurę w obszarze nauk humanistycznych na Uniwersytecie Gdańskim.
Karierę naukowo-dydaktyczną zaczęła jako nauczycielka w Szkole Podstawowej nr 24 w Gdańsku, następnie pełniła funkcję wicedyrektorki ds. wychowawczych w SP nr 49 oraz dyrektorki I Społecznej Szkoły Podstawowej STO w Gdańsku. Tę ostatnią, jedną z pierwszych w Polsce szkół niepublicznych, współzałożyła w 1989 r.
Na Uniwersytecie Gdańskim pracuje od 1989 r. Pełniła tu liczne funkcje, m.in. prorektorki ds. kształcenia, wicedyrektorki i dyrektorki Instytutu Pedagogiki, kierowniczki Zakładu Pedagogiki Społecznej oraz kilku studiów podyplomowych, w tym paru edycji Animacji Współpracy Środowiskowej zrealizowanych z warszawskim Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL, kwalifikujących pierwszych w Polsce animatorów społecznych. Obecnie koordynuje prace interdyscyplinarnego zespołu, który pracuje nad studiami magisterskimi Solidarity Studies, powstającymi w Instytucie Pedagogiki Wydziału Nauk Społecznych UG.
Jest członkinią Naukowego Komitetu Doradczego Marie Skłodowska-Curie Actions – Innovation Training Network SOLiDi. Swoje badania nad współczesnymi przestrzeniami demokracji i edukacji obywatelskiej zawsze wiązała z działalnością edukacyjną i animacyjną, za co od Instytutu im. Heleny Radlińskiej i Europejskiego Centrum Solidarności otrzymała tytuł: „Animatorka Solidarności Codziennie”.
Ekspertka od pedagogiki obsypana nagrodami
Bohaterka odcinka była wielokrotnie nagradzana za swoją działalność, m.in.:
- Srebrnym Krzyżem Zasługi,
- Srebrnym Medalem Uniwersytetu Gdańskiego,
- Medalem 100-lecia Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki w Gdańsku,
- nagrodą Instytutu im. Heleny Radlińskiej w Warszawie „Animator Solidarności Codziennie”,
- Złotą Odznaką Społecznego Towarzystwa Oświatowego.
Otrzymała także Nagrodę Naukową Miasta Gdańska im. Jana Heweliusza („Pomorskiego Nobla”) za wybitne osiągnięcia w obszarze nauk społecznych, koncepcję pedagogiki miejsca i teorię miejsca wspólnego oraz wkład w rozwój badań nad przestrzeniami podmiotowości.
Członkini komitetów i rad czasopism
Profesor Mendel jest członkinią komitetów redakcyjnych i rad naukowych czasopism:
- „International Journal About Parents in Education”,
- „Interdisciplinary Studies in Education & Society” (INSTED),
- „European Journal for Research on the Education and Learning of Adults” (RELA),
- „Bloomsbury Critical Education Series”,
- „Malta Review of Educational Research”
- „Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne” (NOWIS),
- „Praca Socjalna”,
- „Pedagogika Społeczna Nova”.
Jest też redaktorką naczelną „Rocznika Gdańskiego”.
Autorka i współautorka wielu publikacji
Nasza rozmówczyni napisała wiele publikacji naukowych, w tym 35 monografii.
Wśród jej prac są m.in.:
- „Pedagogiczna kultura przestrzenna: Między Wschodem i Zachodem. Szkice do nie(tylko)ludzkich wymiarów edukacji w antropocenie” (współaut. Justyna Pilarska, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2025);
- „Eduwidma. Rzeczy i miejsca nawiedzone” (red., Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2020);
- „Parent Engagement as Power” (red., Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Wolters Kluwer, Gdańsk 2019);
- „Pamięć i miejsce” (współred. Wiesław Theiss, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2018);
- „Pedagogika miejsca wspólnego. Miasto i szkoła” (Wydawnictwo Katedra, Gdańsk 2017);
- „Miasto jako wspólny pokój. Gdańskie modi co-vivendi” (red., Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2015);
- „Tożsamość gdańszczan. Budowanie na (nie)pamięci” (współred. A. Zbierzchowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2010);
- „Społeczeństwo i rytuał. Heterotopia bezdomności” (Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007);
- „Pedagogika miejsca” (red., Wydawnictwo Naukowe DSW, Wrocław 2006).
Badaczka, która ma dość książek
Rozmowa z prof. Marią Mendel rozpoczęła się od refleksji nad tym, jak pedagogika miejsca staje się dziś nie tylko teorią, ale także praktycznym narzędziem pomagającym zrozumieć świat w kryzysie. W dobie katastrofy klimatycznej i napięć społecznych coraz częściej potrzebujemy nowych sposobów zamieszkiwania planety – takich, które pozwalają żyć uważnie, we współistnieniu z innymi ludźmi i nieludźmi.
Nie ma nas bez świata
Nasza rozmówczyni podkreślała, że miejsce to nie tylko przestrzeń, lecz także relacja z krajobrazem, pamięcią, historią i wspólnotą. Człowiek staje się sobą dopiero w kontakcie z otoczeniem, które współtworzy i które kształtuje jego sprawczość. To podejście, łączące pedagogikę z troską o planetę, nabiera dziś szczególnego znaczenia.
Metafora wspólnego pokoju
W rozmowie mocno wybrzmiała koncepcja „wspólnego pokoju”, czyli współzamieszkiwania opartego na równości i solidarności. Profesor Mendel tłumaczyła, że prawdziwa równość nie polega na dzieleniu wszystkiego po równo, ale na wspólnym korzystaniu z przestrzeni, wzajemnym ustępowaniu sobie miejsca i rozumieniu potrzeb innych. To nie tylko pedagogiczna metafora, ale i realna propozycja społecznego współistnienia, w którym zamiast rywalizacji wybieramy współobecność. Wspólny pokój to także akceptacja dla ciemnych stron miejsc – tych, w których historia zostawiła trudne ślady, ale które właśnie dzięki temu uczą nas wrażliwości i odpowiedzialności.
Jaką rolę odgrywają badaczki i badacze
Nie zabrakło refleksji nad rolą nauki i akademii. Zdaniem profesor Mendel akademiczki i akademicy powinni częściej wychodzić poza mury uczelni i rozmawiać z ludźmi w sposób zrozumiały i angażujący. Akademickie gadanie nie może być tylko teoretyczne – musi inspirować do działania. W jej przekonaniu nauka nie kończy się na publikacji raportu czy artykułu, lecz trwa w relacjach i zmianach, które dokonują się wśród ludzi. Dlatego zachęca, aby mniej pisać, a więcej słuchać, rozmawiać i działać, bo tylko wtedy badania mogą naprawdę coś zmienić.
Dla mnie, powiem szczerze, nie do wytrzymania są powtarzane po raz kolejny raporty i akademicko przepisywane i przepowiadane sprawozdania, które mówią o tym, że jest źle i będzie jeszcze gorzej. Głos akademików musi być słyszalny i performatywny, płynąć bardziej zrozumiale i przekładać się na działanie ludzi.
Energia miasta i spokój wsi
Prywatnie prof. Mendel, wraz z mężem i zwierzakami, dzieli życie między dwa domy – w Gdańsku i na Kaszubach. Ceni zarówno życie w mieście, jak i spokój wsi. Bardzo lubi prace ręczne, w tym lepienie z gliny oraz malowanie na płótnie albo „na czymkolwiek”.
W tym odcinku
Z prof. Marią Mendel uczymy się, że edukacja nie zaczyna się w szkole i nie kończy się na uniwersytecie, ale trwa wszędzie tam, gdzie jesteśmy gotowi uważnie słuchać świata i innych ludzi. Rozmowa zachęca do myślenia o edukacji jako praktyce współistnienia i troski. Pokazuje również, że pedagogika miejsca to nie tylko koncepcja naukowa, lecz także sposób życia: uważnego, empatycznego i zaangażowanego. To pedagogika, która nie oddziela człowieka od świata, lecz uczy, jak być jego częścią oraz współtworzyć relacje oparte na szacunku i wspólnej odpowiedzialności.
Słowa bohaterki odcinka wzywają do nowego rodzaju wrażliwości: takiej, która nie ucieka od trudnych tematów, ale potrafi przekształcić je w doświadczenie umacniające wspólnotę.
Dowiesz się:
- Czy umiemy żyć jak we wspólnym pokoju?
- Co się stało na gdańskiej Pohulance?
- W jaki sposób zmiany klimatu wiążą się z pedagogiką?
- Jak skutecznie przekazywać wiedzę?
- Jakie jest nasze miejsce w świecie?
- Czy należy mówić również o złych historiach?
- Dlaczego nie powinniśmy tak dużo pisać?
- Czy musimy dzielić się po równo?
- Dlaczego teoria nie wystarcza?
- Czy akademickie gadanie ma sens?
- Czy da się przewidzieć wyniki badań?
Posłuchaj odcinka!
Jeśli czujesz, że świat wymaga od nas nowego sposobu zamieszkiwania, oraz szukasz głębszego sensu w byciu tu i teraz, to odcinek dla ciebie! Posłuchaj fascynującej rozmowy o relacjach, empatii, równości i współodpowiedzialności za przestrzeń, w której żyjemy!
Jeśli chcesz poznać więcej inspirujących postaci humanistyki i nauk społecznych, śledź media społecznościowe „Głosów Humanistyki” i bądź na bieżąco z kolejnymi odcinkami!
Zobacz inne aktualności
