Szkoła, która reaguje. Jak budować środowisko wspierające dzieci?
Zbliżający się Dzień Dziecka to dobry moment, by przypomnieć, jak ważną rolę w codziennym życiu najmłodszych odgrywa szkoła. To właśnie tam dzieci spędzają znaczną część dnia, budując nie tylko wiedzę, ale także poczucie bezpieczeństwa i relacje. O tym, jak szkoła może wspierać dziecko, opowiada dr Piotr Rycielski, psycholog z Uniwersytetu SWPS, prelegent Kongresu i Festiwalu Psychologicznego Re_Mind.
Współczesna szkoła odgrywa ważną rolę nie tylko w edukacji, ale również w budowaniu poczucia bezpieczeństwa. Jak szkoła może wspierać dzieci?
Pytanie wydaje się proste, ale tylko do chwili, gdy spróbujemy odpowiedzieć na nie uczciwie. Wtedy widać, że nie chodzi o jedną dodatkową lekcję czy program profilaktyczny, który pojawi się i zniknie. Szkoła wspiera dzieci wtedy, gdy tworzy warunki, w których uczeń może się uczyć, popełniać błędy, budować relacje i nie bać się szkolnej codzienności. Wsparcia potrzebują nie tylko uczniowie w kryzysie. Potrzebuje go także dziecko zdolne, które nie umie zorganizować sobie pracy, uczeń spokojny, który znika w tłumie, nastolatek pewny siebie, który gorzej radzi sobie z porażką.
dr Piotr Rycielski, psycholog z Uniwersytetu SWPS
Jak zauważa ekspert, po pierwsze najważniejsze jest poczucie bezpieczeństwa – nie w sensie deklaracji zapisanej w statucie, ale codziennego doświadczenia ucznia. Dziecko, które boi się przerwy, szkolnego korytarza, komentarzy online czy złośliwości nauczyciela, zużywa energię psychiczną na przetrwanie, więc trudno oczekiwać wtedy od niego ciekawości czy motywacji wewnętrznej.
Psycholog z Uniwersytetu SWPS podkreśla, że każda szkoła powinna mieć przemyślane strategie zapobiegania przemocy szkolnej – czy to w przypadku bullyingu czy nadużyć ze strony nauczycieli. Przykładem takiego narzędzia jest rozwijany na Uniwersytecie SWPS RESQL, czyli rozwiązanie łączące anonimowe zgłaszanie przemocy przez uczniów z systemem szkoleń dla rady pedagogicznej, dla uczniów oraz dla specjalistów podejmujących w szkołach interwencje.
– Oczywiście sama aplikacja nie wystarczy, by zatrzymać przemoc, tak jak nie wystarczy powieszony plakat o życzliwości. System RESQL działa, gdy szkoła konsekwentnie z niego korzysta, a dorośli wdrażają uzgodnione procedury po otrzymaniu sygnału – mówi dr Piotr Rycielski.
Klimat szkoły wpływa na dobrostan uczniów
Drugi filar wsparcia, jak podkreśla ekspert, to klimat szkoły i klasy.
– Chodzi o to, czy uczniowie ufają dorosłym, czy nauczyciele rozmawiają ze sobą o problemach, czy rodzice są traktowani jak partnerzy, a w klasie można powiedzieć „nie rozumiem” bez ryzyka ośmieszenia. Życzliwość nie oznacza pobłażliwości. Dobra szkoła nie rezygnuje z wymagań, ale pilnuje, by były zrozumiałe, osiągalne i połączone z informacją zwrotną. Tu ważna jest postawa nauczycieli. Scenariusze lekcji wychowawczych mogą pomóc, ale nie zastąpią dorosłych, którzy są uważni, przewidywalni i sprawiedliwi. Uczniowie szybko rozpoznają różnicę między fasadową pogadanką o dobrym zachowaniu a rzeczywistością szkolną, w której naprawdę reaguje się na krzywdę. Umiejętności społeczne uczniowie przyswajają przez obserwację realnych zachowań, a nie opisy stanu idealnego – podkreśla dr Piotr Rycielski.
Kolejnym ważnym aspektem, na który zwraca uwagę psycholog z Uniwersytetu SWPS, jest diagnoza. Szkoła zwykle mierzy oceny, frekwencję i wyniki egzaminów. Znacznie rzadziej systematycznie sprawdza, jak uczniowie funkcjonują emocjonalnie, społecznie i poznawczo.
– Tam pojawiają się wczesne sygnały trudności: samotność, spadek motywacji, konflikty, unikanie szkoły, przeciążenie, brak wiary we własne możliwości. Diagnoza nie powinna służyć etykietowaniu dzieci. Powinna pomagać dorosłym podejmować lepsze decyzje – podkreśla ekspert.
W praktyce oznacza to regularne monitorowanie dobrostanu i klimatu klasy, rozmowy z wychowawcami, analizę danych oraz planowanie działań dla konkretnych oddziałów. Nie każda klasa potrzebuje tego samego. Jedna wymaga pracy nad relacjami, inna nad poczuciem bezpieczeństwa, jeszcze inna nad motywacją.
– Szkoła, która diagnozuje, nie jest bardziej biurokratyczna. Jest mniej przypadkowa. Na Uniwersytecie SWPS od lat rozwijamy projekty diagnozy pedagogicznej i setki szkół skorzystały już z naszych indywidualnych raportów wspierających dyrekcje w planowaniu wychowawczej pracy szkoły. To realne narzędzia indywidualizowane dla poszczególnych placówek – mówi dr Piotr Rycielski.
Uczyć skutecznie, nie odbierając ciekawości
Jak podkreśla psycholog z Uniwersytetu SWPS, kolejny ważny obszar to pomoc w uczeniu się. Nie wystarczy powiedzieć uczniowi: „ucz się systematycznie”. Szkoła powinna uczyć planowania pracy, dzielenia dużych zadań na mniejsze, korzystania z informacji zwrotnej, radzenia sobie z błędem i napięciem przed sprawdzianem. Bez tych umiejętności uczeń zdany jest na domowe zasoby: rodziców, korepetycje, sieć znajomych – a czasem tych zasobów brak. Szkoła publiczna istnieje również po to, by nierówności nie powiększały się z lekcji na lekcję.
Kolejny istotny element to poczucie sensowności działań. Szkoła ma przygotowywać do egzaminów, dalszej nauki, pracy i życia w społeczeństwie.
To zadanie poważne. Szkoła nie powinna przy okazji gasić naturalnej ciekawości. Dobre nauczanie porządkuje wiedzę, pokazuje jej zastosowanie, zaprasza do myślenia i pozwala czasem zapytać: po co mi to? Plan minimum dla każdej placówki oświatowej jest prosty: nie zniechęcić do uczenia się.
dr Piotr Rycielski, psycholog z Uniwersytetu SWPS
Co zatem może zrobić szkoła? Może reagować na przemoc. Może wzmacniać relacje. Może diagnozować nie tylko oceny, lecz także dobrostan. Może uczyć uczenia się. Może traktować rodziców jako sojuszników. Może budować kulturę, w której dorosły nie jest wyłącznie kontrolerem, a uczeń nie jest wyłącznie wykonawcą poleceń.
– Szkoła nie rozwiąże wszystkich problemów dzieci. Nie zastąpi rodziny, terapii, polityki społecznej ani dobrze finansowanego systemu pomocy psychologicznej. Ale przez kilka godzin dziennie jest jednym z najważniejszych środowisk życia młodego człowieka. To wystarczający powód, by wymagać od niej czegoś więcej niż realizacji podstawy programowej – podkreśla dr Piotr Rycielski.
Re_Mind – trzy dni wielowątkowych debat na temat psychologii
W dniach 22–24 czerwca 2026 r. Wrocław stanie się miejscem spotkania wybitnych psychologów, naukowców, ekspertów i artystów z Polski i zagranicy. Kongres i Festiwal Psychologiczny Re_Mind to trzy dni wielowątkowych debat na temat psychologii, a także warsztatów, działań artystycznych oraz innych aktywności zbudowanych wokół tego, jak wiedza o człowieku może być użyteczna we wszystkich obszarach życia społecznego i gospodarczego.
Kongres, realizowany w Hali Stulecia oraz Wrocławskim Centrum Kongresowym, to potężna dawka wiedzy: 14 ścieżek tematycznych, 5 sal, ponad 200 prelegentów, debaty, dyskusje panelowe i wiele więcej. Inicjatorem i organizatorem Kongresu i Festiwalu Psychologicznego Re_Mind jest Uniwersytet SWPS, a współorganizatorami są Telewizja Polska i Miasto Wrocław.
Zadanie dofinansowane ze środków MNiSW.
Sponsorem wydarzenia jest Audika.
Szczegółowe informacje o wydarzeniu dostępne są na stronie: www.re-mind.pl
O ścieżce Człowiek w szkole
Funkcjonowanie osób uczących się i uczących w szkole zależy od złożonej interakcji czynników indywidualnych, relacyjnych i instytucjonalnych. Psychologia pomaga zrozumieć, jak uczynić to doświadczenie faktycznie prorozwojowym. Sprawdzimy, co wiadomo na ten temat w odniesieniu do następujących obszarów:
- Czynniki zagrażające i wspierające w szkole: jak środowisko szkolne może wspierać lub zagrażać zdrowiu psychicznemu uczniów i nauczycieli.
- Wyzwania współczesnej szkoły oraz dobre praktyki: realne problemy edukacji, rola nauczycieli i liderów szkolnych oraz skuteczne rozwiązania sprzyjające dobrostanowi w szkole.
- Co z tą szkołą? Młodzi o edukacji, dobrostanie i zmianie: głos uczniów jako kluczowy zasób w projektowaniu szkoły wspierającej dobrostan, sprawczość i rozwój młodych ludzi.
Te artykuły mogą
cię zainteresować
