Kredyt nie tylko na własne potrzeby. Naukowczynie porównały podejście Polaków i Amerykanów

Badaczki z Wydziału Psychologii w Katowicach Uniwersytetu SWPS oraz dr Patrycja Sleboda z nowojorskiego Baruch College sprawdziły, kto, dla kogo i z czyjej inicjatywy decyduje się na taki krok. Analizę przeprowadzono na reprezentatywnych próbach 2015 Amerykanów i 1089 Polaków.

Amerykańska kultura kredytu vs. polska ostrożność

Wyższy odsetek zadłużających się dla innych w indywidualistycznych Stanach Zjednoczonych można tłumaczyć tzw. amerykańską kulturą kredytu. Amerykanie traktują pożyczki i zakupy ratalne rutynowo, podczas gdy dla wielu Polaków kredyt wciąż pozostaje ostatecznością. Jednocześnie badanie wykazało mechanizm konsekwencji: trzy czwarte Amerykanów i ponad połowa Polaków, którzy raz zaciągnęli pożyczkę dla kogoś, kupiło też dla innej osoby produkt na raty.

– Zadłużamy się ponownie dla innych, prawdopodobnie dlatego, że nie żałujemy tej decyzji, chociaż często mamy wątpliwości, czy to dobrze, że wzięliśmy kredyt na zaspokojenie swoich własnych potrzeb. Potwierdzają to wypowiedzi wielu osób zadłużonych dla innych, z którymi rozmawiałam^₁. Wyniki naszych badań korespondują i rozszerzają o kwestię zadłużania dla innych, wnioski z międzynarodowych badań dotyczących pozytywnego wpływu wydatków na innych na dobrostan^₂ – komentuje dr Hełka.

Z badań wynika również, że respondenci zadłużają się nie tylko dla najbliższej rodziny czy partnerów, ale także dla przyjaciół, znajomych, a nawet osób dalszych.

Różne powody

Kluczowe różnice między narodami dotyczą intencji oraz tego, kto wychodzi z inicjatywą. Obywatele USA częściej zadłużają się dla innych sami z siebie, natomiast Polacy robią to w odpowiedzi na czyjąś prośbę. U nas silniejsze są negatywne motywy społeczne, takie jak naiwność, brak asertywności czy poczucie bycia wykorzystywanym. W USA dominuje z kolei chęć obdarowania i sprawienia komuś przyjemności.

Podejście do długu zależy też od jego formy. Pożyczki gotówkowe wiążą się z ryzykiem, ponieważ pożyczkobiorca nie ma gwarancji, na co beneficjent wyda pieniądze. Z kolei zakupy ratalne mogą wynikać z chęci bycia postrzeganym jako osoba szczodra.

Kto chętniej bierze kredyt dla innych?

Z analizy wynika, że wcześniejsze doświadczenia mają ogromny wpływ na nasze decyzje. Osoby, które same kiedyś otrzymały od kogoś pomoc w postaci pożyczki, notują dwukrotnie wyższe prawdopodobieństwo zaciągnięcia później kredytu gotówkowego dla kogoś innego. W przypadku zakupów na raty takie doświadczenie zwiększa szansę aż trzykrotnie.

W Stanach Zjednoczonych zjawisko to nie zależy od poziomu dochodów, a jedynie od stabilności zatrudnienia. Co ciekawe, w USA pożyczki gotówkowe dla innych z większym prawdopodobieństwem zaciągają Latynosi (dwukrotnie wyższa szansa), osoby z wyższym wykształceniem (półtora raza większa szansa), a rzadziej wyborcy Demokratów. Z kolei zakupów ratalnych dla innych osób częściej dokonują tam mężczyźni oraz osoby młodsze.

Badanie w USA zostało przeprowadzone we wrześniu 2025 roku dzięki grantom IP USWPS konkurs X nr 1402-11 oraz FRBN 4001-0F-14 & 27/2026/FRBN/A1. Badanie w Polsce zostało przeprowadzone we wrześniu 2022 r.

 ¹ Hełka, A.M., Gasiorowska, A., Kornacka, M., & Zaleśkiewicz. T. (2023, June 8-10th). Getting into debt for others – the scale of the phenomenon, reasons and consequences for well-being. Oral presentation at the 47th IAREP Conference, Nice, France

 ² Aknin, L. B., Barrington-Leigh, C. P., Dunn, E. W., Helliwell, J. F., Burns, J., Faris, R., ... & Norton, M. I. (2013). Prosocial spending and well-being: Cross-cultural evidence for a psychological universal. Journal of Personality and Social Psychology, 104(4), 635–652. https://doi.org/10.1037/a0031578https://doi.org/10.1037/a0031578https://doi.org/10.1037/a0031578

Re_Mind – trzy dni wielowątkowych debat na temat psychologii

W dniach 22–24 czerwca 2026 r. Wrocław stanie się miejscem spotkania wybitnych psychologów, naukowców, ekspertów i artystów z Polski i zagranicy. ‍Kongres i Festiwal Psychologiczny Re_Mind to trzy dni wielowątkowych debat na temat psychologii, a także warsztatów, działań artystycznych oraz innych aktywności zbudowanych wokół tego, jak wiedza o człowieku może być użyteczna we wszystkich obszarach życia społecznego i gospodarczego.

Kongres, realizowany w Hali Stulecia oraz Wrocławskim Centrum Kongresowym, to potężna dawka wiedzy: 14 ścieżek tematycznych, 5 sal, ponad 200 prelegentów, debaty, dyskusje panelowe i wiele więcej.

Inicjatorem i organizatorem Kongresu i Festiwalu Psychologicznego Re_Mind jest Uniwersytet SWPS, a współorganizatorami są Telewizja Polska i Miasto Wrocław.

Zadanie dofinansowane ze środków MNiSW.

Wyłącznym Sponsorem Strategicznym jest KGHM Polska Miedź.

Sponsorem wydarzenia jest Audika.

Strategicznym Partnerem Medialnym są: Newsweek Psychologia, Newsweek, Onet, Medonet, Forbes, Forbes Women oraz Fakt.

Partnerem wydarzenia są Fundacja PZU, Fundacja Voelkel oraz Mercedes-Benz Grupa Wróbel.

Patronami medialnymi wydarzenia są: Gazeta Wyborcza, wyborcza.pl, Wysokie Obcasy, gazeta.pl, Polska Agencja Prasowa, Nauka w Polsce, Charaktery, Psychologia w Praktyce, Chillizet, TOK FM, Twój Styl, twojstyl.pl, Pani oraz Akademickie Radio Luz.

Szczegółowe informacje o wydarzeniu dostępne są na stronie: www.re-mind.pl

dr

Anna Hełka

Biogram