Mądrość starszych osób w dobie technologii. Badania Uniwersytetu SWPS
Jakie podejście mają seniorzy do nowoczesnych rozwiązań technologicznych w domach? Ich opór wobec nowinek nie wynika z braku umiejętności, ale raczej z faktu, że tradycyjne przedmioty często są starszym osobom niezbędne do zachowania tożsamości i poczucia stabilizacji – oceniają badaczki Uniwersytetu SWPS w artykule opublikowanym w „Polish Sociological Review”.
W dobie postępujących zmian demograficznych pojawiła się koncepcja starzenia się w miejscu zamieszkania (ang. aging in place)1, zakładająca, że osoby starsze powinny mieć możliwość jak najdłuższego życia we własnym domu i w znanej okolicy. Badania wykazują, że „inteligentne” ulepszenia w domowym środowisku mogą zmniejszać trudności w radzeniu sobie z codziennością, seniorzy są jednak ostrożni we wprowadzaniu ich do swojego otoczenia2.
Starzenie się w miejscu zamieszkania
Dlatego socjolożki Magdalena Romanowska, doktorantka w Szkole Doktorskiej Uniwersytetu SWPS i dr hab. Paula Pustułka, prof. USWPS z Wydziału Nauk Społecznych w Warszawie USWPS przeanalizowały rolę przedmiotów cyfrowych w domach osób starszych z Warszawy, w odniesieniu do koncepcji starzenia się w miejscu zamieszkania. Badaczki sprawdzały, jak seniorzy korzystają z nostalgicznych przedmiotów (określanych jako „mądre”) równolegle z technologiami typu „smart” (lub zamiast nich).
W analizie zastosowałyśmy metodologię partycypacyjnych badań w działaniu (PAR), łącząc wywiady pogłębione, eksperymenty z wykorzystaniem wirtualnej rzeczywistości (VR) oraz fotografię uczestniczącą realizowaną bezpośrednio przez seniorów. W badaniu wzięli udział seniorzy w wieku 66-90 lat, przeprowadzono z nimi 10 wywiadów, powstało 6 filmów z wykorzystaniem technologii VR i 180 zdjęć.
Magdalena Romanowska, socjolożka, doktorantka w Szkole Doktorskiej Uniwersytetu SWPS, autorka badania.
Filmy we współpracy z badaczką zrealizowali Piotr Szatyłowicz i Laura Sonik dla Centrum Aktywności Międzypokoleniowej. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Polish Sociological Review”.
W domach seniorów: przedmioty analogowe, inteligentne i nostalgiczne
Badaczki wyróżniły trzy kategorie przedmiotów istotne dla osób starszych w codziennym funkcjonowaniu: urządzenia analogowe i inteligentne, sprzęt medyczny i przedmioty sentymentalne.
Nowoczesne sprzęty, jak zmywarki, automatyczne odkurzacze czy roboty kuchenne, są wykorzystywane przez wszystkie grupy wiekowe, również przez seniorów. Ograniczeniem w ich posiadaniu są najczęściej małe przestrzenie mieszkalne. Warszawscy seniorzy często mieszkają w niewielkich lokalach, w których brakuje miejsca na montaż udogodnień, takich jak chociażby zmywarka. „Mam tylko lodówkę i pralkę (…). Chciałbym używać zmywarki, ale nie mam na nią miejsca. Poza tym teraz mieszkam sam, więc jej nie potrzebuję, posiłki jem tutaj [w warszawskim ośrodku międzypokoleniowym]” – mówi 76-letni Jan, uczestnik badania.
Wielu uczestników badania korzysta z tradycyjnych budzików i zegarków, dotyczy to szczególnie osób, które nie używają telefonów komórkowych. Jednak podejście do nowych technologii się zmienia. „Nie używam internetu, ale kiedy czegoś potrzebuję, to siadam i mój wnuk mi wyjaśnia. (…) Mam internet w telefonie. Opanowałam obsługę telefonu, smartfona i internetu. Ale i tak wolę książki” – opowiada 75-letnia Krystyna.
Drugą istotną kategorią jest sprzęt medyczny, który pojawia się w domach wraz z postępującym wiekiem. Osoby starsze traktują dbanie o zdrowie i kondycję jako osobistą odpowiedzialność, dążąc do tego, by nie obciążać opieką swoich bliskich. Stąd rampy, chodziki i opaski monitorujące ułatwiające pozostawanie w dobrym zdrowiu i przełamywanie fizycznych barier. Najpowszechniejsze wśród badanych były przedmioty związane z pogarszającym się wzrokiem, natomiast najbardziej „inteligentnym” obiektem w badaniu były opaski, dzięki którym można wezwać pomoc (wśród badanych nosiła taką 90-letnia Genowefa).
Aby zachować sprawność umysłową, badani ćwiczą pamięć poprzez gry planszowe, rozwiązywanie łamigłówek oraz czytanie papierowej prasy.
Ostatnią kategorią są przedmioty nostalgiczne, „mądre” (z ang. wise). Stare meble, kryształy czy wycinki prasowe służą seniorom jako przedmioty o ogromnej wartości sentymentalnej. Pomagają utrzymać poczucie własnej tożsamości oraz łączą przeszłość z teraźniejszością, a za ich pomocą starsi ludzie często chcą przekazać ciągłość wartości młodszemu pokoleniu. „Wydaje mi się, że seniorzy w swoim dorosłym życiu wracają do swojej młodości, więc są bardzo przywiązani do tych rzeczy i nie mogą się ich pozbyć. (…) Wydaje się im, że wszystkie te rzeczy nagromadzone przez 70 lat ich życia przydadzą się młodszym, np. wnukom. Ale to nieprawda” – podkreśla 69-letnia Gabriela.
Sentymentalne przedmioty jako wyraz pokoleniowej mądrości
Zdaniem socjolożek, w wymiarze społecznym odrzucenie przez seniorów wybranych nowinek cyfrowych wiąże się z potrzebą zachowania autonomii i korzystania z wiedzy wyniesionej z własnego wieloletniego doświadczenia. W erze entuzjazmu wobec sztucznej inteligencji ich postawa może dawać do myślenia. Choć niektóre starsze osoby unikają nowoczesnych technologii z braku umiejętności, to czasem podejście seniorów wynika z przekonania, że zbyt łatwe oddawanie codziennych zadań algorytmom może prowadzić do utraty samodzielnego myślenia i zdolności analitycznych.
– Dla seniorów mądre funkcjonowanie w codzienności oznacza korzystanie z technologii tam, gdzie jest ona faktycznie pomocna, przy jednoczesnym zachowaniu autonomii i krytycyzmu wobec powszechnej cyfryzacji – podsumowuje Magdalena Romanowska.
1Hearn, J., Niemistö, C., & Sjögren, H. 2025. Hegemonic digitalisation in policy on older people: The Finnish case and wider social implications, The Sociological Review 00380261251397300.
2 Krzyżowski, Ł., Suwada, K. 2019. Od muchy owocówki do “techno-opieki”: ambiwalentność nowych technologii w kontekście starzejących się społeczeństw. In: Ł. Krzyżowski, K. Leszczynska, M. Szmeja (red.), Wyobrażone, przeżyte i przedstawione. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, pp. 118–137.
Te artykuły mogą
cię zainteresować
