Nie tylko fałszywe zdjęcia i emocjonalne hasła. Jak rozpoznać mechanizmy zagranicznej dezinformacji?
Dezinformacja nie zawsze posługuje się wyraźnie emocjonalnym językiem. Może przyjmować formę pozornie neutralnej informacji, odwoływać się do nauki, udawać dziennikarstwo, a jednocześnie wykorzystywać negatywne emocje i środki językowe charakterystyczne dla perswazji. W ramach projektu ADAC.io, zespół pod kierunkiem dr hab. Kariny Stasiuk-Krajewskiej z Uniwersytetu SWPS, zrealizował badania dotyczące różnych aspektów przekazów zagranicznej dezinformacji.
FIMI (ang. Foreign Information Maniulation Interference) to termin, który oznacza zagraniczne manipulacje i ingerencje w sferę informacyjną, czyli skoordynowane aktywności zagranicznych podmiotów, mające na celu wpłynięcie na opinię publiczną. W ramach międzynarodowego projektu ADAC.io, zespół z Uniwersytetu SWPS przeprowadził szereg badań dotyczących struktury językowej i wizualnej przekazów FIMI, ich odbioru, a także pracy profesjonalistów zajmujących się weryfikowaniem informacji – lokalnych dziennikarzy i fact-checkerów.
Jaki jest język zagranicznej dezinformacji?
W badaniu przeanalizowano ponad 35 tys. tekstów (opublikowanych między 1 marca 2020 a 31 października 2024 r.) pochodzących z 16 witryn internetowych wskazanych wcześniej przez analityków informacji jako źródła rozpowszechniające treści typu FIMI. Wykorzystano narzędzia CLARIN-PL, które umożliwiają automatyczne badanie cech języka, w tym jego nacechowania emocjonalnego, słownictwa, form gramatycznych oraz dominujących tematów.
Analiza wykazała przewagę neutralnego nacechowania emocjonalnego badanych tekstów, co przeczy uproszczonemu przekonaniu, że przekazy dezinformacyjne muszą być mocno nasycone emocjami. Jeśli emocje występowały, to wskaźniki tych negatywnych były wyższe niż pozytywnych. Szczególnie widoczne były smutek i gniew.
Przekazy różniły się stylistycznie od tekstów informacyjnych: częściej pojawiały się w nich znaki zapytania i wykrzykniki, a rzadziej przecinki.
Interpretujemy to jako sygnał większej ekspresywności oraz odmiennego sposobu organizowania wypowiedzi. Analiza form czasownikowych pokazała natomiast przewagę trzeciej osoby i czasu teraźniejszego, co sugeruje orientację na relacjonowanie bieżących wydarzeń, a nie bezpośrednie zwracanie się do odbiorców.
dr hab. Karina Stasiuk-Krajewska, prof. USWPS z Wydziału Prawa i Komunikacji Społecznej we Wrocławiu Uniwersytetu SWPS
Wśród często występujących słów znalazły się określenia związane z bieżącymi wydarzeniami, m.in. wojną w Ukrainie, polityką USA, szczepieniami i Izraelem, a także terminy „artykuł”, „źródło” i „naukowcy”. Jak zauważa ekspertka z USWPS, może to wskazywać na wykorzystywanie odniesień do źródeł informacji i autorytetu nauki jako środków przekazu.
Z analiz wynika również, że badane teksty przedstawiały rzeczywistość głównie przez pryzmat państw, narodów i relacji między nimi. W centrum tego obrazu znajdują się Polska i Polacy, przedstawiani w kontekście wydarzeń dotyczących Ukrainy, Rosji, Stanów Zjednoczonych i Izraela. Ważną rolę odgrywa problematyka polityczna i międzynarodowa, zwłaszcza konflikty, wojny i relacje władzy.
– Wyniki te wskazują, że analizowane przekazy nie tylko odnoszą się do bieżących wydarzeń, lecz także uczestniczą w tworzeniu określonych sposobów interpretowania rzeczywistości. Nie znaczy to jednak, że wszystkie badane witryny prezentują jednolitą wizję świata – mówi prof. Karina Stasiuk-Krajewska.
Analiza geolokalizacji pokazała z kolei koncentrację przekazów na Europie, a w Polsce – przede wszystkim na miastach, zwłaszcza w zachodniej części kraju. Wyniki wskazują, że automatyczna analiza języka może wspomagać rozpoznawanie charakterystycznych cech przekazów typu FIMI, zwłaszcza gdy łączy się informacje o emocjach, słownictwie, stylistyce i tematach. Nie pozwala jednak samodzielnie stwierdzić, że dany tekst jest dezinformacją, ani ustalić, kto odpowiada za jego rozpowszechnianie. Takie rozstrzygnięcia wymagają również analizy źródeł, zachowań aktorów i kontekstu dystrybucji treści.
Badanie: Uniwersytet SWPS, Karina Stasiuk-Krajewska i Agnieszka Dziob-Zadworna. Raport „Language Structures of FIMI”.
Jak wyglądają obrazy wykorzystywane w dezinformacji?
W badaniu przeanalizowano 385 obrazów, pochodzących z przekazów typu FIMI z różnych krajów. Jednym z najważniejszych ustaleń jest dominacja estetyki informacyjnej. 68,8 proc. analizowanych przedstawień zaklasyfikowano jako fotografie reportażowe, podczas gdy fotomontaże stanowiły 8 proc. Zdecydowana większość obrazów była kolorowa (93,7 proc.), a blisko 70 proc. miało statyczną kompozycję. Ponadto 69,8 proc. ocen uznało badane materiały za wizualnie podobne do wiadomości prasowych. Jak zauważa ekspertka, wyniki wskazują, że przekazy typu FIMI mogą korzystać z konwencji wizualnych kojarzonych z profesjonalnym dziennikarstwem, co pomaga w nadawaniu im pozorów wiarygodności.
Istotną cechą materiałów była również niejednoznaczność. W 71,6 proc. ocen dostrzegano sugestię ukrytej treści, a w 34,6 proc. wskazano nieokreślone lub abstrakcyjne tło. – Tego rodzaju konstrukcja obrazu pozostawia odbiorcy dużą swobodę interpretacyjną – wskazuje ekspertka z USWPS.
Wśród przedstawianych postaci dominowali mężczyźni. Ważną kategorię bohaterów wizualnych stanowili politycy (23,6 proc. ocen), znacznie rzadziej pojawiały się postaci zidentyfikowane jako eksperci (5,4 proc.). Wśród rozpoznanych wartości informacyjnych najczęściej pojawiały się elitarność (40,4 proc.) oraz negatywność (39,1 proc.). Jak zauważa prof. Karina Stasiuk-Krajewska, uzyskane wyniki sugerują, że analizowane obrazy często konstruują rzeczywistość wokół osób sprawujących władzę, konfliktów i wydarzeń o negatywnym charakterze.
Najczęściej identyfikowaną funkcją obrazu było natomiast budowanie wiarygodności przekazu (59,3 proc.). Wśród pozostałych kategorii znalazły się: wywoływanie strachu lub niepokoju (28,4 proc.), wzmacnianie emocji (22,4 proc.), krytyka elit politycznych (19,3 proc.) oraz wspieranie narracji spiskowych (17,8 proc.). Jednocześnie u niemal połowy przedstawionych postaci kodowano neutralną ekspresję emocjonalną.
Analizy pozwoliły wyróżnić dwa główne typy przedstawień: informacyjno-newsowe oraz emocjonalno-perswazyjne. Wyniki badania pokazują, że wizualność dezinformacji to nie tylko fałszowanie fotografii. Równie istotne mogą być takie czynniki, jak dobór zdjęcia, sposób przedstawienia postaci, kontekst i uruchamiane skojarzenia. Jak mówi ekspertka, badanie wskazuje na potrzebę edukacji medialnej obejmującej nie tylko weryfikację autentyczności fotografii, lecz także rozpoznawanie wizualnych ram interpretacyjnych i sposobów wykorzystywania obrazów.
Badanie: Uniwersytet SWPS, Karina Stasiuk-Krajewska i Jarosław Kulbat. Raport „Visual Structures of FIMI”.
Kto stoi za dezinformacją?
Wykrycie dezinformacji nie oznacza, że można jednoznacznie ustalić, kto odpowiada za jej rozpowszechnianie. Polscy analitycy (fact-checkerzy) podkreślają, że identyfikowanie zagranicznych operacji informacyjnych wymaga nie tylko zaawansowanych narzędzi technologicznych, ale także wiedzy eksperckiej, znajomości kontekstu politycznego i umiejętności oceny niepełnych dowodów.
W kolejnym badaniu przeprowadzono 12 ustrukturyzowanych wywiadów z doświadczonymi przedstawicielami organizacji weryfikujących dezinformację. Rozmowy dotyczyły identyfikacji i atrybucji zagranicznej manipulacji informacyjnej (FIMI), stosowanych metod analitycznych oraz problemów ograniczających skuteczność przeciwdziałania takim operacjom.
Jednym z najważniejszych problemów jest trudność w odróżnianiu zagranicznych operacji wpływu od krajowej aktywności informacyjnej. Badani zwracali uwagę, że narracje pochodzące od zagranicznych aktorów mogą być następnie rozpowszechniane przez lokalnych użytkowników, polityków czy media.
Drugim ustaleniem jest istotne znaczenie analizy poszlakowej w identyfikowaniu sprawców. Analitycy wykrywają podobieństwa między kontami, powtarzające się treści, zbliżone wzorce aktywności i powiązania między kanałami rozpowszechniania informacji. Jednak znacznie trudniejsze jest ustalenie, czy za daną siecią stoi konkretna organizacja, instytucja państwowa lub służby specjalne danego kraju. Rozmówcy podkreślali, że nie zawsze dysponują bezpośrednimi dowodami, takimi jak dokumenty finansowe, zlecenia czy materiały ujawniające strukturę operacji.
– Wbrew opinii o dominującej roli technologii praca analityków nadal w dużej mierze opiera się na kompetencjach człowieka. Respondenci wymieniali wykorzystanie narzędzi OSINT, wyszukiwania obrazem, analizy czasu publikacji, monitoringu mediów czy rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji, ale jednocześnie podkreślali, że narzędzia automatyczne nie zastępują znajomości kontekstu społeczno-politycznego, doświadczenia zawodowego i krytycznej interpretacji danych – mówi ekspertka z Uniwersytetu SWPS.
Badanie wykazało, że publiczne ujawnianie sprawców dezinformacji może zarówno zwiększać świadomość odbiorców i ograniczać działalność fałszywych kont, jak i niezamierzenie nagłaśniać niszowe kampanie i zwiększać ich widoczność. Nie zawsze zmienia też przekonania osób podzielających rozpowszechniane narracje.
Rozmówcy zwracali również uwagę na psychologiczne koszty pracy analityków, takie jak długotrwała ekspozycja na treści nienawistne, poczucie bezsilności i obciążenie odpowiedzialnością za wskazywanie sprawców. Zjawisko to określono jako analytical fatigue, czyli zmęczenie analityczne.
W opinii badanych skuteczniejsze przeciwdziałanie zagranicznym operacjom wpływu wymaga stabilnego finansowania, współpracy między instytucjami państwowymi, organizacjami analitycznymi i środowiskiem akademickim oraz rozwijania edukacji medialnej.
Badanie jakościowe: wywiady z analitykami dezinformacji. Opracowanie dotyczące identyfikacji i atrybucji FIMI. Adam Majchrzak, Karina Stasiuk-Krajewska. ADAC.io
Jak lokalni dziennikarze radzą sobie z dezinformacją?
Kolejne badanie dotyczyło sposobów rozumienia dezinformacji, praktyk weryfikowania informacji, współpracy z innymi dziennikarzami i instytucjami oraz postrzegania zagranicznych operacji wpływu (FIMI).
Badanie wykazało, że kluczową rolę w weryfikacji informacji przez dziennikarzy lokalnych odgrywają relacje interpersonalne. Bezpośrednie rozmowy, kontakty z mieszkańcami, informatorami i przedstawicielami instytucji oraz konsultacje z innymi dziennikarzami pomagają szybko dotrzeć do źródeł i skonfrontować sprzeczne relacje, szczególnie w sytuacjach kryzysowych.
Drugim interesującym wnioskiem jest niejednoznaczna rola źródeł instytucjonalnych i weryfikacja informacji pochodzących od policji, prokuratury czy samorządów. Choć stanowią one podstawowe źródła informacji, nie wszyscy dziennikarze uznają oficjalne komunikaty za wystarczające potwierdzenie zdarzeń.
Współpraca między dziennikarzami lokalnymi natomiast ma przede wszystkim charakter nieformalny. Polega na wymianie informacji, konsultowaniu podejrzanych przekazów i wzajemnym wspieraniu się w ich sprawdzaniu. Nie jest to jednak model jedyny. Niektórzy rozmówcy wskazywali na rywalizację, ograniczony przepływ wiedzy i brak mechanizmów współpracy.
Skuteczność weryfikacji ograniczają także warunki pracy redakcji: presja szybkiego publikowania, przeciążenie obowiązkami i niewielkie zasoby kadrowe. Rozmówcy dostrzegali ryzyko zagranicznych operacji informacyjnych (FIMI), ale rzadziej wskazywali konkretne, samodzielnie zweryfikowane przypadki takich działań na poziomie lokalnym. Jak mówi ekspertka, wyraźnie zatem widać, że skuteczność przeciwdziałania dezinformacji zależy nie tylko od umiejętności dziennikarzy, ale również od modelu funkcjonowania redakcji.
Wyniki wskazują, że przeciwdziałanie dezinformacji w mediach lokalnych wymaga nie tylko rozwijania kompetencji cyfrowych, lecz także poprawy warunków pracy dziennikarzy, dostępu do ekspertów i niezależnych źródeł informacji oraz współpracy między redakcjami i instytucjami. Znaczenie mają także działania edukacyjne skierowane do mieszkańców, oparte na przykładach problemów występujących w ich najbliższym otoczeniu.
Badanie jakościowe: wywiady z dziennikarzami lokalnymi. Opracowanie dotyczące identyfikacji i atrybucji FIMI. Karina Stasiuk-Krajewska, Adam Majchrzak. ADAC.io
Dziennikarze i analitycy wobec dezinformacji
Porównanie wywiadów z analitykami dezinformacji oraz dziennikarzami lokalnymi pokazuje, że obie grupy realizują podobny cel, ale odmiennie definiują przedmiot swojej pracy i stosują różne strategie. Dziennikarze koncentrują się na weryfikacji konkretnych zdarzeń i twierdzeń, natomiast analitycy badają również mechanizmy manipulacji, powiązania między przekazami i potencjalnych sprawców operacji wpływu. Różnica ta wiąże się z odmiennymi funkcjami zawodowymi – dziennikarstwo jest zorientowane na dostarczenie odbiorcom zweryfikowanej informacji, natomiast analiza FIMI obejmuje także rozpoznawanie zagrożeń dla bezpieczeństwa informacyjnego.
Obie grupy podkreślają jednak znaczenie doświadczenia, wiedzy kontekstowej i bezpośredniej weryfikacji źródeł. Przeciwdziałania dezinformacji nie można więc sprowadzić do stosowania narzędzi technologicznych. Jak zauważa ekspertka z USWPS, szczególnie istotne jest to w przypadku atrybucji FIMI, gdzie identyfikacja podobieństw między przekazami nie jest wystarczającą podstawą do ustalenia sprawcy.
Wyniki wskazują na potencjał współpracy obu środowisk: dziennikarze dysponują wiedzą lokalną i kontaktami pozwalającymi sprawdzać konkretne zdarzenia, a analitycy potrafią rozpoznawać szersze wzorce manipulacji i umieszczać przekazy w kontekście operacji wpływu. Taka współpraca nie ma jednak obecnie powszechnego i systematycznego charakteru.
– Skuteczne przeciwdziałanie dezinformacji wymaga nie tylko rozwijania technologii i kompetencji odbiorców, lecz także trwałej współpracy dziennikarzy, fact-checkerów, analityków i instytucji publicznych oraz zapewnienia im odpowiednich warunków do pracy – podsumowuje prof. Karina Stasiuk-Krajewska.
