O realizacji i finansowaniu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobieganiu bezdomności zwierząt. Nowy raport USWPS
Bezdomność zwierząt to zjawisko, które występuje na całym świecie1. W raporcie „Realizacja i finansowanie opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz działań mających na celu zapobieganie bezdomności zwierząt” dr Agnieszka Gruszczyńska, prawniczka z Instytutu Prawa Uniwersytetu SWPS, prezentuje wyniki analizy regulacji prawnych, aspektów praktycznych i postulatów zmian w prawie dotyczącym opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt.
Bezdomność zwierząt w Polsce
Punkt wyjściowy stanowi uznanie, że sytuacja, w której utrzymywane przez człowieka zwierzę traci opiekę, stanowi dla niego moment krytyczny. Jest narażone na wiele różnych okoliczności zagrażających jego zdrowiu lub życiu, w tym zdarzenia drogowe, ataki innych zwierząt, głód i choroby oraz na nieustający stres. Niestety także na okrutne traktowanie przez ludzi, nawet tych, na których spoczywa obowiązek udzielenia zwierzęciu opieki.
Zjawisko bezdomności dotyka głównie zwierzęta domowe. Dane dotyczące liczby psów i kotów bezdomnych w Polsce są zawarte w opracowywanych za każdy rok raportach Głównego Lekarza Weterynarii. Informacje te jednak dotyczą tylko zwierząt umieszczonych w zarejestrowanych schroniskach, których to obiektów w 2025 r. było 225. Przebywało w nich 70 227 psów oraz 36 022 koty. Liczba zwierząt bezdomnych podawana w innych źródłach informacji, jak np. w raporcie dotyczącym Polski przygotowanym w ramach State of Pet Homelessness Project, są znacznie wyższe. Większość organizacji społecznych zajmujących się ochroną zwierząt realizuje zadania z zakresu opieki nad zwierzętami bezdomnymi – brak jednak danych, co do liczby ich podopiecznych. Poza tym, w schroniskach nie są umieszczane inne zwierzęta niż psy i koty, takie jak inne ssaki, ptaki czy gady, które również mogą doświadczyć bezdomności.
Istotny problem stanowi brak poważnego potraktowania zjawiska bezdomności zwierząt, co przejawia się między innymi w nieprowadzeniu badań, które pozwoliłyby na przedstawienie jego prawdziwego obrazu. Oczywiście istotne źródło informacji stanowią raporty NIK, jak też raport Bezdomność Zwierząt w Polsce z 2025 r., dotyczący programów gminnych i ich realizacji. Od lat możemy też czerpać informacje z Monitora BOZ. Dane te przedstawiają wiele aspektów realizacji opieki nad zwierzętami bezdomnymi i problemów z podejmowaniem działań na rzecz ograniczenia lub likwidacji zjawiska bezdomności zwierząt, nie są jednak wystarczające do dokonania pogłębionej całościowej jego oceny. Przygotowując raport uznałam więc, iż ważnym będzie przeprowadzenie pilotażowego badania wśród organizacji społecznych zajmujących się ochroną zwierząt. Chciałam potwierdzić, że opieka nad zwierzętami bezdomnymi stanowi bardzo istotny element ich działalności, jak też, że realizacja tego zadania stanowi istotny koszt w ramach prowadzonej działalności tych organizacji. Istotne źródło informacji stanowiły wywiady z ekspertami – w szczególności wiele nowych informacji o funkcjonowaniu i problemach schronisk dostarczyły osoby zarządzające takimi placówkami.
dr Agnieszka Gruszczyńska, autorka raportu
Problem braku dywersyfikacji zadań
Regulacje prawne dotyczące zadań, których celem jest ograniczenie zjawiska bezdomności zwierząt i udzielenie im pomocy, zostały zawarte w ustawie o ochronie zwierząt. Przepisy te przekazują w całości wykonanie tych zadań gminom, jako zadań własnych, a więc przez te jednostki w całości finansowanych. Znaczącą zmianę wprowadzi nowa ustawa o Krajowym Rejestrze Oznakowanych Psów i Kotów (wejdzie w życie 11.06.2028 r.), która po pierwsze zakłada utworzenie centralnego rejestru zwierząt wskazanych gatunków, po drugie nakłada obowiązek oznakowania takiego zwierzęcia na jego właściciela. To rozwiązanie może znacząco odciążyć gminy.
Jednak, jak czytamy w raporcie, istotny problem dla gmin stanowi utworzenie i utrzymanie schronisk dla zwierząt, których jest nadal za mało, a dla wielu małych jednostek koszt prowadzenia własnego schroniska nie jest możliwy do poniesienia. Niektóre gminy położone w niedużej odległości od miast powiatowych prowadzących schroniska dla zwierząt korzystają z możliwości współpracy i umieszczenia zwierząt właśnie w schronisku miejskim. Niektóre zaś tworzą schroniska międzygminne.
Jednocześnie, wykorzystując brak dostępności miejsc w schroniskach, prywatne podmioty organizują placówki, w których umieszczają bardzo dużo zwierząt, z wielu gmin. Duża liczba zwierząt i dążenie do maksymalizacji dochodów, w tym przez ograniczanie kosztów, nie sprzyjają dobrej opiece. Problem pogłębia brak kontroli w schroniskach, które powinny przeprowadzać gminy.
W kwestii realizacji opieki nad zwierzętami znacznie większa niż obecnie może być rola powiatów, w szczególności tych, których teren obejmuje powierzchnię kilku, a nawet kilkunastu niedużych gmin – czytamy w publikacji.
– Z raportów NIK dotyczących bezdomności zwierząt dowiadujemy się, że koszty opieki nad zwierzętami bezdomnymi rosną. Jednak w wielu gminach nadal wykonywanie zadań w tym zakresie jest niedofinansowane, jak też niedofinansowane są schroniska. Tezę tę potwierdzają osoby zarządzające schroniskami, które zgodziły się udzielić mi wywiadów, jednoznacznie wskazując, iż zwierzęta muszą kosztować i nie jest tak, że opieka nad psami jest droższa niż nad kotami. Zmierzenie się z tym problemem pozwala na wskazanie istotnej kwestii – odpowiedzialność finansowa za nasze zwierzęta musi zostać zdywersyfikowana, a źródła i sposoby jej finansowania na nowo określone – mówi autorka raportu.
Istotnym problemem pozostaje niepodejmowanie przez jednostki samorządowe działań mających na celu zapobieganie zjawisku bezdomności zwierząt – gminy jedynie reagują na sytuację pojawienia się zwierzęcia bezdomnego na ich terenie – czytamy w publikacji.
Organizacje pozarządowe w walce z bezdomnością
Jak zauważa autorka raportu, bardzo istotną rolę w udzielaniu pomocy zwierzętom bezdomnym oraz zmniejszaniu zjawiska bezdomności odgrywa aktywność społeczna – m.in. w ramach działań sformalizowanych, prowadzonych przez organizacje pozarządowe czy też w ramach wolontariatu, realizowanego przy schroniskach dla zwierząt. Szczególną formę aktywności społecznej stanowi realizacja zadań z zakresu opieki nad kotami w ramach funkcji społecznej opiekunki lub społecznego opiekuna kotów wolno żyjących, która w mniej lub bardziej sformalizowanej formie istnieje prawie w każdej gminie.
W związku ze wskazanym brakiem danych dotyczących działalności organizacji społecznych, których celem statutowym jest ochrona zwierząt, w ramach działalności Instytutu Prawa Uniwersytetu SWPS zostało przeprowadzone badanie pilotażowe tych podmiotów2. Z organizacji, które wzięły w nim udział 27 proc. pomaga rocznie ponad 300 zwierzętom – tak duża liczba dotyczy w szczególności organizacji prowadzących schroniska czy sieć domów tymczasowych – zauważa autorka raportu. Jednocześnie 95 proc. organizacji zadeklarowało poniesienie w 2024 r. wydatków właśnie na prowadzenie działalności związanej z opieką nad zwierzętami bezdomnymi oraz działań, których celem jest zapobieganie bezdomności zwierząt.
Jak czytamy, polskie organizacje społeczne, których działalność dotyczy zwierząt, pozyskiwane środki finansowe przeznaczają w znaczącym stopniu na cele związane z opieką nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobieganiem bezdomności zwierząt. Co najmniej 61 proc. organizacji przeznacza na te działania ponad 75 proc. budżetu.
W zakresie opieki nad zwierzętami bezdomnymi organizacje społeczne wykonują wiele działań uzupełniających czy wspierających wykonywanie zadań przekazanych gminom. Obejmują one w szczególności poszukiwanie nowych domów dla zwierząt bezdomnych oraz sprawowanie opieki nad tymi zwierzętami (organizacja sieci domów tymczasowych, prowadzenie schronisk lub innych miejsc opieki nad zwierzętami bezdomnymi, a nawet prowadzenie lub wspieranie działania gminnego punktu opieki czasowej).
W zakresie realizacji zadań obejmujących zapobieganie bezdomności zwierząt organizacje koncentrowały się na edukacji społecznej, obejmującej promowanie działań w zakresie zapobiegania bezdomności zwierząt.
Skala bezdomności kotów w Polsce
Z raportu State of Pet Homelessness Project wynika, że zjawisko bezdomności dotyka w szczególności koty. Według przedstawionych tam danych dotyczących Polski poza schroniskami przebywa w przybliżeniu 750 tys. kotów bezdomnych. Mimo takiej skali zjawiska, liczba gmin niezapewniających opieki nad kotami bezdomnymi w schronisku w 2019 r. wynosiła 433 (47,4 proc. gmin), zaś w 2023 r. – 403 gminy (44,1 proc.). Samorządy tłumaczą to m.in. przekazywaniem zwierząt pod opiekę organizacji społecznych, klasyfikowaniem ich jako koty wolno żyjące lub brakiem odpowiednich schronisk.
Ta nieoczywista kategoria zwierząt powoduje szereg wątpliwości natury prawnej, jak też natury praktycznej. Problem stanowią trudności z zakwalifikowaniem błąkającego się kota do jednej z grup, co wynika w istotnym stopniu z behawioru tych zwierząt. Dopóki kot nie zostanie schwytany, trudno ustalić, z jakim zwierzęciem mamy do czynienia, a co za tym idzie, jakiej pomocy i opieki należy mu udzielić.
Jak czytamy, sytuację utrudniają też uwarunkowania społeczne i historyczne, sprawiające, że 54 proc. osób nie podejmuje żadnych działań na widok bezdomnego kota, traktując go jako stały element krajobrazu.
– W zakresie opieki nad kotami istotne będzie wprowadzenie zmian w prawie. Po pierwsze potwierdzenie, że każdy kot (z gatunku Felis catus) jest zwierzęciem domowym. Po drugie konieczne jest określenie przesłanek pozostawienia kota na wolności oraz szczegółowe określenie zasad opieki realizowanej przez gminy w przypadku takich kotów – wskazuje dr Agnieszka Gruszczyńska.
Kilka słów od autorki o raporcie
– Po dokonaniu analizy regulacji prawnych, danych zastanych, w szczególności zawartych w raportach NIK i Bezdomność Zwierząt w Polsce oraz Monitorze BOZ, a także po przeprowadzeniu badania pilotażowego organizacji społecznych, których celem statutowym jest ochrona zwierząt oraz wywiadów z ekspertami, dokonałam wyboru ośmiu problemów związanych ze zjawiskiem bezdomności zwierząt, które uznałam za istotne. Większość z nich było już prezentowanych czy dyskutowanych publicznie. Oczywiście nie wyczerpują one wszystkich kwestii, z którymi zmagają osoby na co dzień pomagające zwierzętom w kryzysie bezdomności oraz gminy, jednak mogą stanowić punkt wyjścia do dalszych analiz i wniosków. Zachęcam Państwa do zapoznania się z wynikami mojej pracy – podsumowuje dr Agnieszka Gruszczyńska.
Raport „Realizacja i finansowanie opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz działań mających na celu zapobieganie bezdomności zwierząt” dostępny jest na stronie.
1State of Pet Homelessness Project, https://stateofpethomelessness.com/, (dostęp: 6.08.2026). Opublikowane badanie dotyczyło 20 krajów, w których szacowana liczba bezdomnych zwierząt wahała się od 3 proc. (Australia) do 76 proc. (Indonezja).
2Badanie zostało przeprowadzone w okresie 1.07.2025–15.10.2025 przez dr Agnieszkę Gruszczyńską oraz Paulinę Szczupaczyńską. Autorki badania zidentyfikowały 760 organizacji społecznych działających na rzecz zwierząt z całej Polski i do wszystkich wysłały ankiety drogą elektroniczną. Odpowiedzi udzieliło 107 podmiotów (14 proc.).
Te artykuły mogą
cię zainteresować
