Koszt profesjonalizmu i zaangażowania. O stresie, przeciążeniu i dobrostanie osób wykonujących tradycyjne zawody prawnicze
Stres i wypalenie zawodowe mogą dotknąć każdego pracownika, niezależnie od wykonywanego zawodu. W niektórych profesjach kumulacja presji, odpowiedzialności i codziennych wyzwań jest jednak szczególnie duża. O tym, dlaczego zawody prawnicze wiążą się z podwyższonym ryzykiem przeciążenia i jakie czynniki mogą sprzyjać wypaleniu, opowiada dr hab. Olga Piaskowska, prof. USWPS, prawnik, adwokat, Wydział Prawa w Warszawie Uniwersytetu SWPS.
Badania prowadzone w różnych częściach świata (Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanadzie czy Irlandii) pokazują, że stres, wyczerpanie i problemy ze zdrowiem psychicznym nie są w tej grupie zawodowej zjawiskami marginalnymi, ani też problemem jednostek.
– Skala poczucia wypalenia zawodowego staje się problemem nie tylko środowisk zawodowych, ale także i społeczeństwa. Przedstawiciele tradycyjnych zawodów prawniczych sprawują przecież lub uczestniczą w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Prawnicy nie doświadczają zupełnie innego rodzaju stresu niż przedstawiciele innych wymagających zawodów, w tym zawodów zaufania publicznego – zauważa dr hab. Olga Piaskowska, prof. USWPS, prawnik, adwokat z Wydziału Prawa w Warszawie Uniwersytetu SWPS.
Specyfika ich pracy sprawia jednak, że wiele czynników obciążających często występuje jednocześnie, a co więcej są stałym elementem ich codziennego funkcjonowania zawodowego.
– Bardzo często po okresie intensywnej pracy nie następuje rzeczywista regeneracja. Przeciążenie nie jest sytuacją wyjątkową, a stałym elementem życia zawodowego. Czas wolny, taki jak wakacje, czy święta nie są nimi w rzeczywistości, bo wielu prawników, mimo przebywania poza miejscem pracy zawodowej, nadal pracuje, odbierając telefony, maile lub pisząc uzasadnienia. I choć uważa się, że jest to nieodzowny element prawniczej pracy, nie pozostaje on bez znaczenia dla indywidualnego dobrostanu – mówi ekspertka.
Różne kraje, ten sam problem
Badania prowadzone wśród prawników pokazują m.in. związki między stresem a nadmiernym zaangażowaniem w pracę oraz konfliktem między pracą a życiem rodzinnym (Krill i in., 2016; Anker & Krill, 2021). Choć poszczególne badania wskazują np. na większe albo mniejsze nasilenie objawów depresyjnych czy stresu, to pokazują wyraźnie niepokojącą tendencję – dobrostan grupy osób wykonujących zawody prawnicze nie poprawia się z upływem czasu (Krill i in., 2016; Anker & Krill, 2021; Krill & Anker, 2026).
Problem związany z poziomem stresu i mogącym stanowić jego skutek wypaleniem zawodowym, dostrzegają także korporacje i stowarzyszenia zrzeszające prawników. W 2021 r. International Bar Association opublikowała wyniki pierwszego globalnego badania dobrostanu psychicznego przedstawicieli zawodów prawniczych. Wzięły w nim udział osoby reprezentujące ponad 120 jurysdykcji, a wynikający z nich obraz pokazał niski poziom dobrostanu (IBA, 2021). Podobny obraz wyłania się z badań prowadzonych w Wielkiej Brytanii i Irlandii. W projekcie Life in the Law, 69 proc. respondentów deklarowało doświadczenie problemów dotyczących zdrowia psychicznego w ciągu poprzednich 12 miesięcy (Bloy i in., 2021).
– Wydawać by się mogło, że skoro systemy te są odległe od polskiego, to również problem jest odległy. Tak jednak nie jest – zmieniają się systemy prawne czy sposób organizacji profesji albo dojścia do zawodu, ale jej rzeczywisty obraz jest podobny, bo czynniki wpływające na dobrostan i związane z prawniczą pracą są wspólne dla wszystkich przedstawicieli tradycyjnych zawodów prawniczych na świecie – wskazuje ekspertka z Uniwersytetu SWPS.
Z polskich badań, których jednak jest stosunkowo niewiele, wyłania się podobny obraz. Badanie (Chirkowska-Smolak, 2022) wykazało wysoki poziom stresu zawodowego, obserwowany niezależnie od wykonywanego zawodu prawniczego, dziedziny praktyki czy etapu kariery. Autorka zwróciła również uwagę na duże obciążenie pracą, traktując je jako istotny czynnik ryzyka pogorszenia zdrowia prawników.
Rola organizacji i kultury zawodowej
Jak wskazuje prof. Olga Piaskowska, dobrostan prawników nie jest jednak tylko indywidualnym problemem konkretnego prawnika i nie można go traktować wyłącznie jako zdolności jednostki do radzenia sobie z wymaganiami zawodu. Znaczenie mają bowiem wymagania kulturowe, organizacyjne czy struktury, w jakich na co dzień jednostka funkcjonuje. Z tego też względu w badaniach słusznie wskazuje się na potrzebę przesunięcia części interwencji z poziomu jednostki na poziom organizacji i środowiska pracy (Gomez Mojica i Renshaw, 2026). Indywidualne wsparcie nie jest zatem wystarczające, choć niewątpliwie warto uczyć skutecznych sposobów radzenia sobie ze stresem, dbania o sen, regenerację, relacje społeczne czy wyznaczanie granic. Jak wskazuje ekspertka, nie można jednak przenosić całej odpowiedzialności za dobrostan na jednostkę. Jeżeli źródłem przeciążenia jest sposób organizacji pracy, kultura stałej dostępności, czy chroniczny nadmiar obowiązków, interwencje skierowane wyłącznie do pojedynczego prawnika będą niewystarczające.
Nie można oczekiwać, że człowiek będzie uczył się coraz lepiej funkcjonować w warunkach, które systematycznie ograniczają możliwość takiego właśnie funkcjonowania. Jest to o tyle problematyczne, że utarte od lat zachowania i wzorce funkcjonowania zawodowego, które z czasem stały się elementem kultury danego środowiska i zostały zinternalizowane przez samych jego członków jako wyznacznik zaangażowania, odpowiedzialności czy profesjonalizmu.
dr hab. Olga Piaskowska, prof. USWPS, prawnik, adwokat, Wydział Prawa w Warszawie Uniwersytetu SWPS
Długie godziny pracy, stała dyspozycyjność, rezygnacja z odpoczynku czy trudność w wyznaczaniu granic często przez same środowisko traktowane jako oznaki bycia „dobrym prawnikiem” (Collier, 2025). Jeśli ktoś zaś nie jest w stanie za tymi wymaganiami nadążyć, uznaje się, że nie potrafi sprostać wymaganiom zawodu. Jednocześnie w ten sposób czynniki zwiększające ryzyko przeciążenia i wypalenia mogą być jednocześnie wzmacniane przez kulturę zawodową jako zachowania pożądane. Z tego też względu działania na rzecz dobrostanu wymagają nie tylko zapewnienia dostępu do pomocy psychologicznej czy uczenia indywidualnych strategii radzenia sobie ze stresem, lecz również krytycznego przyjrzenia się temu, jakie wzorce pracy środowisko zawodowe nagradza i jakie zachowania uznaje za przejaw profesjonalizmu.
Bariery w sięganiu po pomoc
Problem dobrostanu osób wykonujących tradycyjne zawody prawnicze jest zatem złożony, a co istotne czynnikiem negatywnie wpływającym na jego poziom dodatkowo jest niekorzystanie z profesjonalnego wsparcia. Badania wskazują zarówno na niechęć do korzystania z pomocy z uwagi na obawy dotyczące poufności, jak i obawy związane z reputacją zawodową lub rozwojem kariery (Krill & Anker, 2026). Zbliżony problem ujawniło globalne badanie IBA, w którym znacząca część badanych obawiała się konsekwencji zawodowych ujawnienia problemów dotyczących dobrostanu (IBA, 2021). Na podobne bariery wskazują także prowadzone przez Uniwersytet SWPS badania dla Krajowej Izby Radców Prawnych (Piaskowska i Bielecki, 2026). Jedną z nich jest także ograniczone zaufanie do osób, które udzielają pomocy psychologicznej. Badania wskazują, że wcześniejsze doświadczenia kontaktu z psychologami są związane z poziomem zaufania do przedstawicieli tej profesji – doświadczenia pozytywne z wyższym, a negatywne z niższym poziomem zaufania. Samo zaufanie jest z kolei związane z większą gotowością do poszukiwania profesjonalnej pomocy psychologicznej (Sedlár & Fuchs, 2026). Środowisko prawnicze w pracy zawodowej często spotyka się z psychologicznym, choćby z uwagi na konieczność opiniowania na potrzeby procedur sądowych.
Jak zauważa ekspertka z Uniwersytetu SWPS, to ważna informacja dla organizacji prawniczych i pracodawców, a także środowisk zawodowych. Samo stworzenie programu wsparcia nie oznacza jeszcze, że ludzie będą z niego korzystać. Pomoc musi być nie tylko dostępna, lecz także postrzegana jako profesjonalna, wiarygodna i rzeczywiście poufna. Dobrym sygnałem jest jednak wzrost zainteresowania środowiska prawniczego tematem dobrostanu i podejmowanie działań w tym obszarze.
Dbanie o dobrostan prawników nie oznacza obniżania wymagań zawodowych. Chodzi o tworzenie takich warunków wykonywania zawodu, które pozwalają wysokie wymagania spełniać w sposób możliwy do utrzymania w dłuższej perspektywie. Prawnik chronicznie przeciążony, pozbawiony możliwości regeneracji i funkcjonujący w kulturze, w której trudno powiedzieć o własnych trudnościach, nie staje się dzięki temu lepszym profesjonalistą – wręcz przeciwnie. Dlatego rozmowa o dobrostanie prawników jest jednocześnie rozmową o jakości wykonywania zawodu, kulturze organizacyjnej i odpowiedzialności całego środowiska zawodowego.
dr hab. Olga Piaskowska, prof. USWPS, prawnik, adwokat, Wydział Prawa w Warszawie Uniwersytetu SWPS
Bibliografia
Anker, J., & Krill, P. R. (2021). Stress, drink, leave: An examination of gender-specific risk factors for mental health problems and attrition among licensed attorneys. PLOS ONE, 16(5), e0250563. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0250563
Bloy, N., Collier, R., Jones, E., Kersey, L., Soon, L., & Strevens, C. (2021). Life in the law 2020/21. LawCare.
Chirkowska-Smolak, T. (2022). Stres w pracy wśród polskich prawników. Rola obciążenia pracą. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 84(1), 247–260.
Collier, R. (2025). Whose “wellbeing” are we talking about? Culture change and the politics of the legal profession’s wellness turn. International Journal of the Legal Profession, 32(3), 393–412.
Gomez Mojica, M. C., & Renshaw, A. (2026). Mental health challenges in the legal profession: A comprehensive scoping review and future research directions. International Journal of the Legal Profession, 33(2), 139–167.
International Bar Association. (2021). Mental wellbeing in the legal profession: A global study.
Krill, P. R., & Anker, J. J. (2026). When demands equal distress: An updated understanding of lawyer mental health and well-being. Journal of Affective Disorders, 415, Article 122479.
Krill, P. R., Johnson, R., & Albert, L. (2016). The prevalence of substance use and other mental health concerns among American attorneys. Journal of Addiction Medicine, 10(1), 46–52.
Piaskowska, O. M., & Bielecki, M. (2026). Dobrostan, stres i wypalenie zawodowe radców prawnych i aplikantów radcowskich: Raport końcowy z badania ilościowego [Niepublikowany raport przygotowany dla Krajowej Izby Radców Prawnych]. Uniwersytet SWPS.
Sedlár, M., & Fuchs, M. (2026). Teaching profession, connection to psychology, and perceptions of psychologists in association with psychological help-seeking intentions: A cross-sectional study. BMC Public Health. https://doi.org/10.1186/s12889-026-28632-2
